Steeds meer werknemers vallen uit met mentale klachten, en een groeiend deel van hen stroomt uiteindelijk de WIA in. Om die trend te keren, organiseerde de Tweede Kamer op 29 juni 2026 een rondetafelgesprek onder leiding van Ingrid Michon-Derkzen, met als doel de oorzaken van de stijgende WIA-instroom door mentale klachten in kaart te brengen en oplossingen te verzamelen. Voor dit gesprek werden in totaal twaalf position papers ingediend door uiteenlopende organisaties. In dit artikel belichten we vijf daarvan: die van het Nederlands Instituut van Psychologen (NIP), VNO-NCW en MKB-Nederland, het Verbond van Verzekeraars, UWV en TNO.

Waarom stijgt de WIA-instroom door mentale klachten?

De cijfers zijn niet mis te verstaan:

  • Ongeveer 40% van de nieuwe WIA-instroom hangt samen met psychische problematiek (UWV).

  • Mentale klachten kosten de Nederlandse samenleving naar schatting 17 tot 51 miljard euro per jaar (UWV).

  • In 2025 ontvingen circa 468.500 werknemers een WIA-uitkering; de instroom vanwege psychische klachten lag gemiddeld 29% hoger dan in 2022 (TNO).

  • Vooral jonge, vrouwelijke werknemers in de sectoren zorg en onderwijs zijn oververtegenwoordigd (TNO).

  • Bijna 1 op de 2 Nederlanders krijgt ooit in het leven een mentale aandoening (bron: Trimbos/NEMESIS).

Hoogleraar Evelien Brouwers (Tilburg University), die namens het NIP sprak, verwoordt de kern van het probleem: het oude idee dat je eerst moet "genezen" voordat je weer kunt werken, is achterhaald. Mensen met gezondheidsklachten kunnen prima blijven functioneren, mits rekening wordt gehouden met hun beperkingen. Of iemand duurzaam aan het werk blijft, hangt volgens haar veel meer af van niet-medische factoren — werksfeer, werkdruk, aansluiting bij talent — dan van de aandoening zelf.

Wat zeggen de vijf partijen? De belangrijkste oplossingsrichtingen

UWV: focus op preventie van uitval, niet van WIA-instroom

UWV pleit ervoor om niet te sturen op het voorkomen van WIA-aanvragen, maar op het voorkomen van uitval zelf — in een veel eerder stadium. Onderbouwing: uit onderzoek van het Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO) WIA blijkt dat de meeste mensen die zich ziek melden binnen twee maanden weer aan het werk zijn, en dat slechts een klein deel van alle ziekmeldingen uiteindelijk leidt tot een WIA-aanvraag. Toch heeft die kleine groep een groot hefboomeffect: als het aandeel ziekmeldingen dat resulteert in een WIA-aanvraag daalt van 0,5 naar 0,4 procent, neemt de totale WIA-instroom al met 20 procent af. Concrete voorstellen van UWV: uitbreiding van de no-riskpolis naar de Ziektewet en vroegtijdige inzet van arbeidsdeskundig advies.

NIP: de werkgever heeft de belangrijkste sleutel in handen

Volgens het NIP ligt de grootste winst bij werkgevers, om drie redenen. Ten eerste spelen leidinggevenden een cruciale rol bij het ontstaan én voorkomen van arbeidsuitval — vier op de tien leidinggevenden zegt onvoldoende kennis te hebben om medewerkers met mentale klachten goed te begeleiden. Ten tweede hebben mensen met gezondheidsklachten vaak meer maatwerk en flexibiliteit nodig dan ze nu krijgen. Ten derde houdt stigma en arbeidsdiscriminatie mensen tegen om tijdig aan de bel te trekken. Daarnaast wijst het NIP op de aanhoudende wachtlijsten in de GGZ en op de politieke keuze voor 691 in plaats van de geadviseerde 1.240 opleidingsplaatsen voor psychologen.

VNO-NCW en MKB-Nederland: een breed maatschappelijk probleem, met oog voor werkgeverslasten

Werkgevers en werknemers hebben zeker een rol, stellen de ondernemersorganisaties, maar de toename van psychisch verzuim is volgens hen vooral een breder maatschappelijk vraagstuk — denk aan de combinatie van werk en mantelzorgtaken. Zij pleiten voor demedicalisering van het poortwachtersproces en vragen expliciet aandacht voor de financiële lasten die nu op werkgevers rusten, waaronder het per 2027 dreigende wegvallen van de compensatieregeling transitievergoeding.

Verbond van Verzekeraars: leer van de AOV-praktijk voor zelfstandigen

Verzekeraars trekken een interessante parallel met arbeidsongeschiktheidsverzekeringen (AOV) voor zelfstandigen, waarbij preventie — via gezondheidschecks, stress- en veerkrachtscans en coaching — al beschikbaar is vóórdat er sprake is van arbeidsongeschiktheid. Lessen voor het werknemersdomein: meer regie, een beperkter aantal aanspreekpunten, en minder versnippering tussen werkgevers, arbodiensten, bedrijfsartsen, verzekeraars en UWV.

TNO: focus op jonge werknemers in zwaar belaste sectoren

Het aandeel jonge werknemers (tot 40 jaar) met burn-outklachten steeg van 14,6% in 2016 naar 23,9% in 2025. Lage autonomie, hoge werkdruk, beperkte sociale steun en een verstoorde werk-privébalans hangen sterk samen met WIA-instroom door psychische klachten. TNO roept op tot structurele preventie, gerichte aandacht voor risicosectoren als zorg en onderwijs, en interdepartementale samenwerking tussen de ministeries van SZW en VWS.

Wat betekent dit voor de praktijk?

De rode draad door alle vijf position papers: wachten tot iemand al langdurig thuiszit, is te laat. Tegen de tijd dat een WIA-aanvraag wordt ingediend, zijn er vaak al twee ziektejaren gepasseerd — en dan is de kans op herstel en werkhervatting aanzienlijk kleiner dan in de eerste weken na een ziekmelding. Vroegtijdige signalering, laagdrempelige ondersteuning en aandacht voor de werkomgeving vóórdat klachten escaleren, zijn dan ook geen "nice to have", maar een noodzaak voor iedere werkgever.

Dat is precies waar de aanpak van Een Andere Kijk op Verzuim op aansluit: niet wachten tot verzuim een feit is, maar al bij de eerste signalen van werkdruk, disbalans, verminderde veerkracht, het gesprek aangaan en ondersteuning bieden. De cijfers en conclusies uit dit rondetafelgesprek onderstrepen eens te meer hoe actueel en urgent die aanpak is.

Veelgestelde vragen

Hoeveel procent van de WIA-instroom komt door mentale klachten? Volgens UWV heeft ongeveer 40% van de nieuwe WIA-instroom een psychische oorzaak. TNO meldt dat de instroom vanwege psychische klachten in 2025 gemiddeld 29% hoger lag dan in 2022.

Wat is de belangrijkste oorzaak van de stijgende WIA-instroom door mentale klachten? Alle vijf partijen wijzen op een combinatie van werkgerelateerde factoren (hoge werkdruk, lage autonomie, gebrek aan maatwerk) en bredere maatschappelijke ontwikkelingen (mantelzorg, prestatiedruk, arbeidsmarkttekorten). Geen van de partijen ziet de aandoening zelf als hoofdoorzaak van uitval.

Wat kunnen werkgevers doen om WIA-instroom door mentale klachten te voorkomen? Vroegtijdig signaleren, leidinggevenden trainen in het begeleiden van medewerkers met mentale klachten, meer maatwerk en flexibiliteit bieden, en het gesprek over werkdruk en veerkracht aangaan vóórdat iemand uitvalt.

Wanneer komt iemand in aanmerking voor de WIA? Na twee jaar ziekteverzuim, mits herstel binnen die periode niet is gelukt ondanks re-integratie-inspanningen conform de Wet verbetering poortwachter.

Bronnen: dit artikel is gebaseerd op vijf van de in totaal twaalf position papers die zijn ingediend t.b.v. het rondetafelgesprek "Stijging van de instroom in de WIA i.v.m. uitval door mentale problemen", Tweede Kamer, 29 juni 2026 — te weten die van NIP, VNO-NCW/MKB-Nederland, Verbond van Verzekeraars, UWV en TNO. Zie ook: Trimbos/NEMESIS en het volledige debat via Debat Direct.